Të burgosur nga e shkuara

Tre dekada më parë, historia përmbysi regjimet komuniste në mbarë Evropën. Megjithatë, zakonet, praktikat burokratike dhe instinktet e nënshtrimit dhe bindjes vazhdojnë të mbijetojnë, edhe pse shoqëritë kanë ngritur institucione demokratike – gjykata, parlamente, kushtetuta – dhe kanë privatizuar pronën shtetërore.

Që nga viti 1989, pengesa më kokëfortë ndaj ndryshimeve demokratike në Evropën Qendrore dhe Lindore ka qenë në mendjet dhe zemrat e njerëzve të rajonit. Kryeministri hungarez Viktor Orbán, për shembull, ka qëndruar në pushtet për 15 vjet të një “demokracie njëpartiake”, duke u ofruar votuesve një imitim të dallueshëm të pararendësve autoritarë si udhëheqësi i epokës fashiste Admirali Miklós Horthy dhe komunisti János Kádár, si dhe versionin e tyre të populizmit kombëtar reaksionar ose komunist.

Vazhdimësia e modeleve autoritare na tregon se hapja ndaj tregut global dhe kopjimi i institucioneve perëndimore mund të lënë të paprekura rezervuarët më të thellë të besnikërisë brenda një popullsie. Vetëdija njerëzore mbetet e përndjekur nga të kaluarat e zhdukura. Ajo kapet pas zakoneve që janë ripërdorur nga demagogë të rinj, reagon kundër morisë së lirive të reja që ofrohen dhe ruan forma të bindjes së brendshme si mbrojtje kundër një vrapimi të shfrenuar drejt një të ardhmeje të panjohur.

Liria dhe pakënaqësitë e saj

Një nga vëzhgueset më interesante të ngurrimit tonë të brendshëm për të pranuar përshpejtimin e historisë është Lea Ypi, një teoriciene politike me origjinë shqiptare që jep mësim në London School of Economics. Libri i saj i vitit 2021, Të lirë, e bëri atë të famshme, pjesërisht falë titullit të tij ironik dhe të dykuptimtë me një fjalë të vetme, i cili nënkuptonte se një liri – brenda shtëpisë së saj të fëmijërisë dhe mes prindërve dhe miqve të saj – humbi kur regjimi komunist ra dhe mbizotëroi “liria” e re, kaotike e Perëndimit.

Përmes një rrëfimi me humor të zi dhe ironi të fëmijërisë së saj në “parajsën” komuniste në shpërbërje të Enver Hoxhës, i cili sundoi Shqipërinë për 41 vjet, Ypi vendosi një pikëpyetje pas vetë fjalës liri, duke ia zhveshur asaj vetëkënaqësinë izolacioniste të narrativës perëndimore të pas Luftës së Ftohtë. Ajo zbuloi si atë që u humb me ardhjen e kësaj lirie, ashtu edhe atë që ishte e dhunshme, grabitqare dhe e korruptuar në mënyrën se si ajo mbërriti. Megjithatë, siç e kuptoi vetë Ypi kur u largua për të studiuar filozofi në Romë dhe më pas përfundoi doktoraturën në Institutin Universitar Evropian në Firence, sapo liria perëndimore mbërriti, nuk kishte më kthim pas.

Ndërkohë që nuk kishte më kthim pas, kujtimet e Shqipërisë vazhduan ta përndiqnin Ypin, ashtu si premtimi utopik i komunizmit vazhdon të frymëzojë politikën e saj. Disa vite më parë, e dëgjova atë të mbronte idenë e lirisë socialiste përpara një audience të hutuar akademikësh të Oksfordit. Ishte sikur ajo po përpiqej të shpëtonte një ëndërr utopike të diskredituar nga rrënojat e socializmit realisht ekzistues, në dobi të një realiteti kapitalist që prej kohësh ka hequr dorë nga çdo mall për utopi – apo për çdo gjë tjetër, përveç vetë përjetësimit të tij ad infinitum.

Në shumë aspekte, Ypi është një shembull mahnitës dhe kompleks i mbijetesës së “zakoneve të zemrës” që lulëzuan në perandorinë e zhdukur të komunizmit. Ajo ka lulëzuar profesionalisht në Perëndim, ndërsa ka mbetur e fiksuar pas botës që la pas.

Është e habitshme që një njeri në moshë të hershme të mesme, siç është Ypi, vazhdon të rikthehet vazhdimisht te fëmijëria e saj në një regjim tashmë të zhdukur prej kohësh. Ndërmarrja e saj më e fundit në këtë të kaluar të shuar është Të poshtëruar – një tjetër titull me një fjalë të vetme – me nëntitullin Të mbijetosh në epokën e ekstremeve.

Jeta e riimagjinuar, përmes një rikrijimi të gjerë letrar, është ajo e gjyshes së saj, Lemanit. Ajo lindi në Selanik – një qytet i shënjuar nga trashëgimia e tij hebraike, greke dhe osmane – në fund të Luftës së Parë Botërore dhe u rrit në një mjedis shqiptar të sofistikuar, ku frëngjishtja ishte gjuha e bisedave familjare. Mbesa e saj ndjek largimin e Lemanit nga Selaniku drejt Tiranës, duke gjurmuar jetën e saj përmes periudhës monarkiste të Mbretit Zog I, martesën me një ish-bashkëpunëtor të Hoxhës së ri, pushtimin e Shqipërisë nga Italia dhe çlirimin e vitit 1945, që kulmoi me vendosjen e diktaturës komuniste të Hoxhës.

Ajo që e përndjek Ypin, së pari, është fakti se ajo ndodhej në Itali kur Lemani vdiq në Shqipëri në vitin 2006 dhe kështu shkeli premtimin për të qenë pranë gjyshes së saj dashur në fund. Mungesa në atë çast, mund të shtojë dikush, është çmimi i fshehur i lirisë që shoqëron mërgimin.

Një arsye tjetër për librin është një shpërthim i papritur dyshimi, i nxitur kur dikush – ndoshta i motivuar nga xhelozia për suksesin e Ypit në Perëndim – postoi në internet një fotografi që ajo nuk e kishte parë kurrë më parë: gjyshja dhe gjyshi i saj në Hotel Victoria në Cortina d’Ampezzo, Itali, në dhjetor të vitit 1941. Ypi vriste mendjen se ç‘bënte gjyshja e saj me pushime në Italinë fashiste? Pse kishte dalë e buzëqeshur? Si ishte e mundur që ajo të ishte e lumtur ndërkohë që nazistët ishin në portat e Moskës dhe vendi i saj ishte nën kontrollin e Musolinit?

Përgjigjja ndaj këtyre pyetjeve e ktheu Ypin në Shqipëri, në Selanik dhe në arkiva të tjerë, në kërkim të së vërtetës së varrosur për gjyshen e saj. A kishte qenë ajo spiune e fashistëve? Apo agjente komuniste? Secila nga këto mundësi ishte e neveritshme për një familje, anëtarët e së cilës kishin duruar periudha të gjata burgimi dhe varfërie nën diktaturën e Hoxhës. Gjetja e së vërtetës kërkonte gërmimin e ndërtesës së vetëvlerësimit moral që familja kishte ndërtuar gjatë dekadave të gjata të komunizmit shqiptar.

Dinjitet është fjala që Ypi përdor për këtë ndërtesë. Tema qendrore e saj është se si një familje e ruajti dinjitetin e vet përmes vitesh të tëra gënjeshtrash, shtypjeje dhe varfërie. Duke shkruar si filozofe politike, ajo shprehet me elokuencë për këtë temë, ndonëse ndoshta paksa sentimentale:

“Ka diçka te shpirti njerëzor, do të thoshte gjyshja ime, që i reziston çdo përpjekjeje për fyerje, lëndim apo poshtërim – diçka për të cilën kafshët janë të paafta, sepse janë të paafta për mendime të shkëputura nga ekzistenca e tyre e menjëhershme. Këtë ne e quajmë dinjitet.”

Mbijetesa si dinjitet

Pyetja në zemër të librit është nëse, ndërsa historia binte pa mëshirë mbi familjen e Ypit, gjyshja e saj kishte rënë në poshtërsi dhe kishte tradhtuar imazhin që mbesa kishte për të si “një shenjtore morale”. Një temë dytësore është nëse vetë Ypi ka rënë në poshtërsinë e famës perëndimore pas botimit të Të Lirë. Në kanalet e ndyra të rrjeteve sociale, një kritik anonim e denoncoi mbrojtjen e saj të idealeve socialiste: “Ti nuk turpërove vetëm gjyshen tënde, por të gjitha viktimat e komunizmit, moj bushtër komuniste.”

Kështu, projekti i Ypit është të shpëtojë jo vetëm gjyshen, por edhe veten e saj. Në këtë përpjekje e ndihmon fakti se ajo është një shkrimtare e gjallë, me një sens humori dinak dhe sarkastik, që i bën të përballueshme obsesionet e saj vetjake. Lexuesi e ndjek atë në arkivat e Sigurimit, policisë sekrete të Shqipërisë së periudhës komuniste. Së shpejti ajo humbet në një sallë arkivore me pasqyra, duke u përpjekur të kuptojë dokumente të shkruara me makinë shkrimi 80-vjeçare të marrjeve në pyetje dhe raporteve të informatorëve për gjyshen dhe gjyshin e saj, së bashku me akuza dhe kundërakuza të ngatërruara se Lemani kishte qenë spiune e shërbimit sekret grek ose e oficerëve të inteligjencës britanike që shoqëruan Aleatët fitimtarë në Tiranë në vitin 1945.

Ypi lexon faqe të tëra denoncimesh anonime nga informatorë me pseudonime si Tribuna, Era e Marsit dhe Pehlivani. Ajo zbulon rrëfimin e nënshkruar të gjyshit të saj, ku ai pohonte se kishte njohur oficerë të inteligjencës britanike, se kishte qëndruar në Kafenë Splendid në Tiranë duke diskutuar fjalimin e Winston Churchillit për Perden e Hekurt në Fulton të Misurit dhe se kishte parashikuar një rifillim lufte që do të shkatërronte Shqipërinë dhe demokracitë popullore të Evropës Lindore. Ai rrëfente se ndihej “shumë fajtor” dhe i dënonte veprimet e veta. I tillë ishte poshtërimi që marrja në pyetje – dhe ndoshta tortura – mund t’i shkaktonte një njeriu të ndershëm. Rrëfimi i tij çoi në një dënim me 15 vjet burg në burgjet e Hoxhës.

Pas dënimit të bashkëshortit të saj, Lemani u dëbua nga Tirana dhe u dërgua për punë të detyruar në fshat. Mbesa e saj gjeti një letër në të cilën ajo protestonte me dëshpërim se nuk kishte ku të shkonte. Me një fëmijë të vogël me vete – babanë e Ypit – ajo, megjithatë, u dëbua dhe u detyrua të hapte kanale. Edhe ky ishte poshtërim i shkaktuar nga regjimi komunist. Lemani dhe bashkëshorti i saj nuk u ribashkuan deri në lirimin e tij në vitin 1960.

Në sallën arkivore, Ypi e gjen veten të hutuar për një kohë, duke ndjekur një dopelgänger të paqartë, Leman Ypin, që kishte jetuar një jetë të ngjashme me gjyshen e saj dhe kishte vdekur në vitin 1973.

Përfundimisht, Ypi vërteton se gjyshja e saj e vërtetë nuk kishte qenë kurrë agjente as e britanikëve dhe as e fashistëve italianë dhe se ajo ishte tradhtuar nga fqinjë dhe miq që e kishin spiunuar atë, ndonëse identiteti i tyre mbeti i pazbuluar. Mbesa e saj përpiqet ta shpëtojë nga poshtërsia e denoncimit anonim dhe të përkujtojë mënyrën se si ajo rriti e vetme një fëmijë, ndërsa burri i saj ishte i burgosur politik.

Për mbesën e saj, Lemani u bë një shembull i pathyeshëm se si ruhej fuqia në një regjim, një kulturë dhe një vend që shpesh i zhvishte njerëzit nga çdo ndjenjë kontrolli mbi jetën e tyre. Të jesh shqiptar, në fund të fundit, do të thotë të vish nga një vend i varfër dhe i shpërfillur, që shumë shpesh është lodër e fqinjëve më të fuqishëm. Një nga paraardhësit e Ypit ndodhi të ishte kryeministër i Shqipërisë në vitin 1939, kur italianët marshuan në vend dhe kur babai i saj e qortoi atë se kishte dorëzuar si dinjitetin e vet, ashtu edhe atë të vendit të tij duke mos rezistuar, sipas legjendës familjare, plaku iu përgjigj me qetësi:

“Dinjitet, thua? Marina jonë ka pak më shumë se njëqind burra, xhandarmëria disa mijëra, kemi gjithsej katër anije patrullimi dhe dy tanke, të gjitha të furnizuara nga Italia … A e kërkon dinjiteti yt që të dërgojmë në masakër qindra burrat e fundit që kemi…?”

Dinjiteti i rimenduar

Shqipëria nuk ishte pikërisht lloji i vendit që i ushqente te qytetarët e saj ndjenjën e aftësisë për të vepruar, ndikuar ose bërë zgjedhje në histori, apo qoftë edhe përgjegjësisë personale për rezultatet e jetës. Siç thuhet se i tha kryeministri i vjetër të birit: “Mund të ketë kombe që bëjnë histori. Ne nuk jemi ndër to, biri im i dashur.” Ishte shumë më e lehtë të arrihej në përfundimin se zhvillime historike si pushtimi i Italisë nuk ishin nën kontrollin e tij, madje se edhe jeta private ishte çështje fati dhe rastësie. Por ky është pesimizmi historik të cilit gjyshja e saj i rezistoi:

“Lemani nuk besonte te ‘fati’. Ajo ishte e bindur se ajo që njerëzit e përjetojnë si fat, ose e quajnë kështu, është thjesht një mënyrë për t’i shndërruar vendimet njerëzore në forca natyrore misterioze, me qëllim që të pajtohen me pasojat e tyre. Ajo këmbëngulte se, disi, diku përgjatë rrugës, një zgjedhje bëhet gjithmonë: mund të jetë një zgjedhje e mirë ose e keqe, e bërë lehtë apo me një kosto… Por gjithmonë ishte një zgjedhje, pa përjashtim.”

Kjo ishte ajo që do të thoshte të ruaje dinjitetin në një shoqëri që i impononte vazhdimisht padenjësi Lemanit dhe familjes së saj: të kapeshe fort pas idesë se jeta e saj kishte qenë një varg zgjedhjesh dhe se fati i saj, sado i padrejtë, nuk ishte faji i saj, por ishte sigurisht përgjegjësi e saj. Dhe çfarë ishte saktësisht kjo përgjegjësi? Të kuptonte, të justifikonte dhe të shpjegonte për çfarë kishte luftuar, çfarë kishte duruar, dhe t’ia tregonte historinë mbesës së saj.

Ypi është një shkrimtare e fuqishme – e mprehtë dhe aluduese – por ajo e ngarkon veten me detyrën e romanizimit të jetës së gjyshes së saj. Ajo i merr historitë që gjyshja duhet t’ia ketë treguar dhe i shndërron në një version plotësisht të romanizuar, të rimenduar, që shtrihet në disa qindra faqe dhe përbën thelbin e librit.

Ndonjëherë ky rrëfim i trilluar sjell skena shumë të fuqishme, si ajo kur halla e saj kryen vetëvrasje, më mirë sesa të martohet me një burrë, afërsia e të cilit e bën të ndihet sikur po mbytet në një dhomë të mbushur me tym. Një skenë tjetër përshkruan se si mjeku hebre i familjes del nga Selaniku i pushtuar nga nazistët, pasi shfarosjet atje kanë filluar. Mjeku është aq i traumatizuar nga përvoja e tij, saqë arrin vetëm të pëshpëritë vazhdimisht numrin e kampit të përqendrimit – 10017.

Në raste të tjera, fillon të ndihet tendosja e imagjinimit të skenave që Ypi nuk mund t’i ketë përjetuar vetë fillon të ndihet: “ajo e dinte se koka e tij ishte e rënduar nga mendime, si një kamion plot me mobilie të padëshiruara, dhe ndiente se duhej të priste derisa ato të shpërndaheshin përpara se t’i shtonte edhe një barrë tjetër.” Këto pasazhe lexohen si një filozofe që përpiqet të jetë romanciere.

Indignity është më i fortë kur trajton pyetje të thella filozofike – nëse dinjiteti është i mundur nën regjime autoritare, nëse ai mund të mbijetojë kur historia luan mizorisht me shpresat e njerëzve – ose kur Ypi shqyrton se si njerëz realë, ata që shfaqen e zhduken në sallën e arkivave, përballen me këto dilema. Në këto çaste, libri arrin më shumë sesa mund të pritej nga historia e jetës së një gruaje shqiptare përgjatë shekullit XX. Libri i Ypit shndërrohet në një masterklasë mbi rikuperimin e së vërtetës nga historia, rifitimin e integritetit pas plagëve të saj dhe dhe për të zbuluar kuptimin që koha dhe kujtesa përpiqen të na e fshehin.

Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. The Prisoner of Memory