Politika përballë drejtësisë: Kush është përgjegjës për numrin e lartë të paraburgimeve?

Më 28 janar, deputetët e Kuvendit të Shqipërisë ngritën kartonët jeshilë për ndryshime të reja në Kodin Penal, mes të cilave edhe kriminalizimin e parkimit të dyfishtë në rrugë.

Sipas nenit 293/1, pushimi i mjetit në karrexhatë në rresht të dytë, kur pengon qartazi lëvizjen e automjeteve në shërbim të policisë, zjarrfikëseve apo ambulancave përbën kundravajtje penale dhe dënohet me gjobë ose deri në 1 vit burg.

Ashpërsimi i Kodit Penal për ndëshkimin e asaj që konsiderohet si shkelja më e zakonshme e rregullave të qarkullimit rrugor është akti i fundit i një serie të gjatë ndryshimesh të ndërmarra nga qeveritë e kryeministrit Edi Rama – që sipas ekspertëve simbolizojnë qasjen populiste të mazhorancës socialiste ndaj politikës penale në Shqipëri.

Më herët, burgu ka qenë kryefjalë e fushatave të ngjashme kundër ndërtimeve pa leje, lidhjeve të paligjshme të energjisë elektrike, shkeljes së masave të distancimit social gjatë pandemisë apo shpërdorimit të ujit të pijshëm – të cilat kanë çuar në pranga me qindra qytetarë të zakonshëm.

Por qasja ndryshoi së fundmi, ndërsa qeveria “Rama” po përballet me një kërkesë të Prokurorisë së Posaçme për autorizimin e arrestimit të zv.kryeministres Belinda Balluku dhe çështje të tjera korrupsioni të profilit të lartë.

“Jemi vendi më skandaloz i komunitetit të Këshillit të Europës,” deklaroi Rama në një konferencë me gazetarët më 30 dhjetor 2025. “Në Shqipëri, probabiliteti që të përfundosh në burg si i dyshuar është më e i lartë se të përfundosh si fajtor,” shtoi ai.

Sipas Këshillit të Europës, Shqipëria është një ndër vendet me numrin më të lartë të të paraburgosurve në pritje të gjykimit në kontinent – çka përbën shqetësim për respektimin e të drejtave të njeriut.

Por sipas praktikantëve të ligjit në sistemin e drejtësisë, ky është një problem i vjetër dhe i neglizhuar, i cili po serviret rishtazi vetëm sepse politika po ndjehet vetë e rrezikuar.

“Ne kemi vite që e ngremë zërin për situatën, por nuk jemi dëgjuar, ndoshta sepse ata që futeshin në burg nuk ishin me rëndësi,” i tha BIRN Arqile Koça, prokuror në Prokurorinë e Përgjithshme.

“Ata [politikanët] i hedhin shqelmat kur u afrohet atyre,” shtoi ai.

Paraburgimi në shifra

Numri i lartë i të paraburgosurve në sistemin penitenciar të Shqipërisë me një mesatare prej 94 të paraburgosur për 100 mijë banorë ka shqetësuar Këshillin e Europës – organizatën kryesore për të drejtat e njeriut në Europë. Në dy dokumenta konsultativë për ligjvënësit në Shqipëri, KiE sugjeron marrjen e një sërë masash për uljen e numrit të paraburgosurve në përmbushje të detyrimeve për respektimin e të drejtave të njeriut.

Të dhënat mbështeten edhe nga statistikat e Drejtorisë së Përgjithshme të Burgjeve, të siguruara nga BIRN. Në dhjetor 2025, vendi kishte 4503 persona në burg, nga të cilët 2569 ose 57 për qind ishin të paraburgosur në pritje të gjykimit.

Mbi 58 për qind e të paraburgosurve ndodhen në qeli për vepra penale me rrezikshmëri shoqërore si krimet në fushën e drogës (30%), vrasjet (12%) apo vjedhjet (15.6%). Rreth 39% e të paraburgosurve bien në një kategori veprash penale që përmblidhet me “të tjera” dhe që nënkupton një mori krimesh më të lehta. Statistikat e plota për çdo vepër penale mungojnë.

Mes popullatës së burgjeve, personat e izoluar me vendim të Gjykatave të Posaçme zënë një përqindje të vogël.

Deri në fund të vitit 2025, të paraburgosurit nga Gjykatat e Posaçme ishin 293 persona në total, nga të cilët 61% janë arrestuar për veprat penale të krimit të organizuar si vrasje, trafik ndërkombëtar i drogës apo grup i strukturuar kriminal.

Zyrtarët e lartë me masë arresti me burg për veprat penale të korrupsionit, shpërdorimit të detyrës apo shkeljes së barazisë në tendera janë 26 persona  – ose vetëm 1 për qind e totalit të të paraburgosurve në rang vendi.

Në dokumentet konsultativë për qeverinë shqiptare, Këshilli i Europës bën një ndarje mes praktikës së ndjekur nga gjykatat e juridiksionit të përgjithshëm dhe asaj të Gjykatës së Posaçme, e cila shqyrton çështje me kompleksitet të lartë kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit. Megjithatë në opinion theksohet se edhe në këtë rast kishte nevojë për më shumë eficiencë.

Megjithatë, ekspertët e Këshillit të Europës vënë në dukje se të dhënat nuk janë të plota dhe i kërkojnë qeverisë që të studiojë arsyet.

“Për të adresuar shifrat e larta të paraburgimit, autoritetet shqiptare duhet të kryejnë një studim të thellë dhe gjithëpërfshirës, që të mbulojë jo vetëm të dhënat statistikore dhe empirike, por edhe çështjet tematike,” thuhet në opinion.

Politika penale populiste

Sipas ekspertëve dhe zyrtarëve të sistemit të drejtësisë, numri i lartë i të paraburgosurve në sistemin penitenciar të Shqipërisë reflekton politikat represive dhe populiste të sistemit ekzekutiv dhe legjislativ si dhe një mentalitet konservator historik ndaj masave të arrestit me burg përkundrejt dënimeve të tjera alternative.

Ekspertët theksuan gjithashtu se të njëjtët politikanë që po ankohen sot për paraburgimin, kanë ashpërsuar në të shkuarën vepra penale me rrezikshmëri të ulët në dëm të shtresave më vulnerabël të shoqërisë.

“Ashpërsimi i politikës penale për vepra penale me rrezikshmëri të ulët përbën një qasje populiste dhe jo humane të organit tonë legjislativ,” tha Erida Skëndaj, drejtuese e Komitetit Shqiptar të Helsinkit për BIRN.

Politikat penale të ashpërsimit të dënimeve dhe zgjerimit të kriminalizimit ndikojnë fillimisht në volumin e çështjeve në prokurori dhe gjykata, ndërkohë që rrisin prirjen e prokurorëve për të kërkuar masa të rënda sigurie në gjykata.

Sipas prokurorit Arqile Koça, politika priret të ndjekë rrugën e shkurtër, edhe pse i di pasojat. Ai theksoi gjithashtu se zgjidhja e problemit me paraburgimet nuk duhet të udhëhiqet nga raste të veçanta.

“Sa herë ka një problem dite, ai zgjidhet duke ashpërsuar dënimet penale edhe pse e dinë shumë mirë që dënimet më të ashpra nuk ulin kriminalitetin,” theksoi ai.

“Nëse nuk e diskutojmë me qetësi problemin, rrezikojmë ta përkeqësojmë,” shtoi ai.

Gjyqtarët e shkallës së parë dhe të Apelit kërkojnë gjithashtu ndërhyrje të matura nga ligjvënësi dhe një analizë të detajuar mbi efektet e politikës penale dhe përdorimit të masave të sigurisë.

Gjyqtarja e Apelit, Edlira Petri thotë se politikat penale të ashpërsimit të dënimeve sjellin rritje të volumit të çështjeve, një perceptim të rritur të rrezikut procedurial dhe prirje për masa më të rënda sigurie.

“Të gjitha këto mund të rrisin rastet e paraburgimit,” tha Petri.

Për juristin Julian Mërtiri, kriminalizimi i një morie veprash të lehta dhe fushatat politike me arrestime masive janë një problem i vjetër, që kanë sjellë ngarkimin e sistemit dhe rritjen e numrit të të paraburgosurve.

“Ky problem është prej vitesh. E kemi bërë problem disa herë, por normalisht politika reagon vetëm kur preket vetë. Reagon tani që janë zyrtarë të lartë që preken,” tha Mërtiri.

Probleme sistemike

Përveç politikave penale të ndjekura nga qeveria dhe legjislativi, ekzistojnë një sërë problemesh të tjera komplekse që sjellin rritjen e numrit të të paraburgosurve. Mes tyre, prokurorët dhe avokatët rendisin edhe mentalitetin represiv mes institucioneve ligjzbatuese, të trashëguar nga regjimi komunist.

Probleme të tjera lidhen me kohëzgjatjen e hetimeve dhe gjykimeve, vakuumit të krijuar nga procesi i vetingut si dhe dështimit të përpjekjeve për promovuar dënimet alternative.

Për prokurorin veteran, Kosta Beluri, situata e tanishme me numrin e lartë të paraburgimeve është një kombinim i të gjithë faktorëve të mësipërm. Megjithatë, një udhëzim i Prokurorit të Përgjithshëm që synonte të nxiste aplikimin e më shumë masave alternative, pati sipas tij një efekt minimal.

“Në kohëzgjatjen e paraburgimit ndikojnë së pari kohëzgjatja në hetim e çështjeve ku ndikon ngarkesa, struktura e paplotësuar e prokurorisë dhe zëvendësimi i shpeshtë i prokurorëve për shkak të vetingut,” tha Beluri përmes një mesazhi.

“Ndikon gjithashtu një mendësi konservatore për masën e sigurimit arrest në burg. Prokurorët janë të prirur për këtë masë, pasi i tremben opinionit të palëve si dhe procedurat për masa alternative janë më të zgjatura,” shtoi ai.

Edhe prokurori Arqilea Koça pranon se sistemi në vetvete është i ashpër dhe ka një histori të të qenit i tillë prej kohës së diktaturës, kur nuk kishte masa alternative. Por Koça i vlerëson akuzat ndaj Prokurorisë si të padrejta.

“Prokurori nuk vendos arrestimin e askujt, është gjykata që vendos. Prokurori mund të shtyhet nga shumë arsye përfshi efektivitetin e hetimeve dhe kërkon masën, sepse kjo i lehtëson punë, por është gjykata që duhet ta kontrollojë,” theksoi ai.

Pas një vëzhgimi mbi praktikën gjyqësore të masave të sigurimit, gjyqtarja e Apelit, Edlira Pjetri vëren se problemet shfaqen që në fazën fillestare – kur identifikohen rreziqe abstrakte dhe jo konkrete.

Sipas saj, kjo lidhet ‘me presionin e jashtëm”, pasi ekziston frika se një vendim mund të sjellë pasoja publike të tilla si largimi apo përsëritja e krimit.

Petri vë në dukje se gjykatat duhet të jenë më shumë kërkuese ndaj prokurorive dhe vendimet të merren duke parë secilin rast individualisht.

“Nëse ky detyrim shoqërohet me pasojë procedurale (p.sh. mospranimin/rrëzimin e kërkesës kur kërkesa është e paindividualizuar), atëherë procesi do disiplinohej që në nisje, sepse debati në sallë do të ndërtohej mbi fakte dhe rreziqe konkrete, jo mbi formulime standarde. Kjo, në thelb, nuk krijon një standard të ri, por thjesht e bën më të zbatueshëm standardin ekzistues të individualizimit/proporcionalitetit,” tha gjyqtarja Petri.

Avokatët nga ana e tyre fajësojnë prokurorinë dhe gjykatën se nuk i merr seriozisht këto vendime.
“Nëse gjykata do të kërkonte zbatimin strikt të ligjit, kjo do ta vendoste prokurorin në pozitë pune dhe numri i arrestimeve të panevojshme do të binte. Prokurori do të ishte i detyruar të argumentonte mirë rrezikun e prishjes së provave ose të largimit, dhe jo të priste që gjykata të mbulonte mangësitë e tij,” tha për BIRN avokati Isuf Shehu.