Interesa të fuqishme po nxisin represionin digjital në Evropën Juglindore.

Në të gjithë Evropën Juglindore, rastet e ndjekjeve penale, fushatave të koordinuara të dezinformimit dhe ngacmimeve online ndaj individëve dhe grupeve qytetare po bëhen gjithnjë e më të përhapura.

Gjatë dy muajve të fundit, sulmet digjitale në rajon kanë pasur si objektiv kryesisht aktivistët e mjedisit, institucionet kundër korrupsionit dhe mediat e pavarura, sipas monitorimit të BIRN-it në vendet e Ballkanit Perëndimor, Turqi dhe Hungari. Këta aktorë nuk janë shënjestruar rastësisht, por sepse ata prishin sistemet ekzistuese të kontrollit.

Këto nuk janë incidente të izoluara apo thjesht dështime teknike, por pasqyrojnë trajektore më të thella të rrëshqitjes demokratike në kontekste ku institucionet dobësohen, pushteti ekzekutiv dominon diskursin publik dhe rezistenca qytetare varet gjithnjë e më shumë nga mjetet digjitale për të mobilizuar, hetuar dhe ekspozuar shkeljet.

Aktorët qytetarë aktualisht po përballen me interesa të fuqishme që kanë burime dhe ndikim politik shumë më të madh, të aftë të përdorin një arsenal represioni digjital kundër tyre. Ata nuk janë të pajisur mjaftueshëm – ligjërisht, teknikisht apo financiarisht – për të përballuar presionin.

Aktivistët e mjedisit bëhen objektiva

Në të gjithë rajonin, aktivizmi mjedisor, shpesh i ndërthurur me raportimin e korrupsionit që lidhet me përdorimin e tokës dhe “investimet strategjike”, ka nxitur disa nga reagimet digjitale më agresive, sipas monitorimit të BIRN-it.

Aktivistë nga dy zona veriore të Shqipërisë me bukuri natyrore, Zall Gjocaj dhe Lufaj, që kundërshtojnë projekte hidrocentralesh që kërcënojnë lumenjtë lokalë, denoncuan krijimin e një profili të rremë në Facebook që synonte anëtarët e komunitetit. Llogaria përhapte narrativa të rreme për punën e tyre, duke minuar vite rezistence. Këto sulme online pasuan një vendim gjykate në janar, i cili rrëzoi padinë penale për shpifje dhe fyerje të kompanisë Seka Hydropower kundër aktivistëve — kompania është zhvilluesi i projekteve të kontestuara.

Organizata mjedisore PPNEA (Protection and Preservation of Natural Environment in Albania) raportoi gjithashtu sulme kibernetike ndaj faqes së saj. PPNEA është një nga zërat kryesorë në vend që denoncon “investimet strategjike” të dëmshme për mjedisin dhe keqpërdorimin e zonave të mbrojtura, përfshirë kundërshtimin ndaj projektit të Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës. Së fundmi ajo kërkoi pezullimin e një projekti luksoz prej 1.4 miliardë dollarësh në Sazan, ide e dhëndrit dhe vajzës së presidentit amerikan, Jared Kushner dhe Ivanka Trump.

Në Serbi, hetime të fundit zbuluan se Agjencia e Informacionit të Sigurisë (BIA) kishte instaluar fshehurazi spyware NoviSpy në telefonat e të paktën katër fermerëve dhe aktivistëve mjedisorë që protestonin kundër projektit shumë-miliardësh të minierës së litiumit Rio Tinto në vitin 2024. Sipas Amnesty International, NoviSpy mund të nxjerrë të dhëna personale sensitive dhe të aktivizojë në distancë mikrofonin ose kamerën e telefonit pa dijeninë e përdoruesit.

Një nga aktivistët, Zlatko Kokanovic nga shoqata Ne damo Jadar (“Nuk e japim Jadarin”), raportoi dyshime për përgjime telefonike pasi media proqeveritare publikoi fragmente nga bisedat e tij private, duke sugjeruar një lidhje mes survejimit shtetëror dhe fushatave digjitale të shpifjes.

Në Mal të Zi, banorët e fshatit jugperëndimor Botun që kundërshtonin një projekt për ujërat e zeza u përballën me fushata urrejtjeje online pasi votuan kundër tij.

Lëvizjet mjedisore në bazë komunitare në Evropën Juglindore janë shfaqur vitet e fundit si ndër shprehjet më të gjalla të mobilizimit qytetar, duke dëshmuar rolin thelbësor të komuniteteve lokale në mbrojtjen e interesit publik përballë presionit politik dhe korporativ në rritje. Hapësirat kuptimplota për angazhim qytetar — si online ashtu edhe offline — po ngushtohen për shkak të sulmeve digjitale ndaj këtyre grupeve, duke reduktuar mundësitë për konsultim publik dhe llogaridhënie.

Sulme ndaj gjyqtarëve dhe institucioneve kundër korrupsionit

Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama dhe zëvendëskryeministrja Belinda Balluku (majtas), e cila është nën hetim penal për shkelje të barazisë në tendera publikë. Foto: LSA.

Një tjetër trend i qëndrueshëm është shënjestrimi i institucioneve mbikëqyrëse, përfshirë prokurorë, gjyqtarë dhe struktura kundër korrupsionit.

Në Serbi, media proqeveritare nisën sulme dezinformuese kundër kryeprokurores për krimin e organizuar Zagorka Dolovac pas ngritjes së akuzave ndaj figurave të partisë në pushtet. Përmbajtje e gjeneruar me AI e paraqiste rrejshëm duke u arratisur nga vendi, duke minuar besueshmërinë e saj.

Në Shqipëri, kryeministri Edi Rama sulmoi publikisht gjyqësorin për një vendim të Gjykatës Kushtetuese që la në fuqi pezullimin e zëvendëskryeministres Belinda Balluku (aktualisht nën hetim penal), si dhe për legjislacionin e pagave të gjyqtarëve. Shoqata Kombëtare e Gjyqtarëve i dënoi këto deklarata si presion të papërshtatshëm që kërcënon pavarësinë e gjyqësorit dhe shtetin e së drejtës.

Ndërkohë, Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) mbylli hetimin për një sulm kibernetik ndaj saj vitin e kaluar, duke identifikuar tre ish-zyrtarë të lartë të burgjeve si përgjegjës për rrjedhjen e të dhënave nga hetime për korrupsion të nivelit të lartë.

Në Hungari, media proqeveritare Origo akuzoi rrejshëm kreun e Autoritetit të Integritetit, Ferenc Pal Biro, për keqpërdorim fondesh publike për rinovimin e shtëpisë private. Një gjykatë urdhëroi më pas publikimin e një përgënjeshtrimi.

Përpjekjet për forcimin e shtetit të së drejtës, luftën kundër korrupsionit dhe mbrojtjen e pavarësisë së gjyqësorit në Evropën Juglindore vazhdojnë, por minohen vazhdimisht nga sulme politike, si online ashtu edhe offline.

Institucionalizimi i censurës dhe kriminalizimi i fjalës

Turqia vazhdon të përfaqësojë modelin më të avancuar të represionit digjital të integruar ligjërisht në rajon. BIRN dokumentoi disa raste në muajt e fundit që ilustrojnë qartë këtë model. Gazetarët dhe organizatat që raportojnë për korrupsionin dhe të drejtat e njeriut duket se janë objektivat kryesore.

Shoqata për Lirinë e Shprehjes, një organizatë e shoqërisë civile që monitoron liritë në internet në Turqi, raportoi se përmbajtja për censurën digjitale ishte hequr nga faqja e saj me urdhër gjykate.

Gazetari investigativ Furkan Karabay u dënua me mbi katër vjet burg për raportime dhe postime online mbi arrestimin e një kryetari bashkie. Gazetarët Hasan Koksoy dhe Halil Kurklu të kanalit YouTube Kendine Muhabir u arrestuan për raportimin e akuzave për korrupsion ndaj autoriteteve lokale. Gazetari dhe shkrimtari Enver Aysever u arrestua për komente politike kritike online ndaj narrativave të djathta.

Gjykatat bllokuan gjithashtu aksesin në agjencinë kurde të drejtuar nga gra JINNEWS dhe platformën prokurde Mezopotamya News Agency, të njohura për raportimin mbi të drejtat e njeriut. Me të njëjtin justifikim të paqartë të “sigurisë kombëtare dhe rendit publik”, autoritetet bllokuan edhe disa llogari në X që mbulonin zhvillimet në Siri — shumica gazetarë, deputetë, organizata civile dhe grupe të majta.

Një precedent veçanërisht shqetësues erdhi kur Gjykata Kushtetuese vendosi në dhjetor se përdorimi i aplikacionit të enkriptuar Signal mund të konsiderohej provë e aktivitetit kriminal ose terrorist. Duke barazuar komunikimin e sigurt me kriminalitetin, vendimi vendos në rrezik të gjithë përdoruesit — qytetarë, gazetarë, aktivistë apo sinjalizues.

Ky nuk është rast i izoluar. Në një çështje të mëparshme kundër Turqisë, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut vendosi se dënimet penale të bazuara vetëm në përdorimin e aplikacionit ByLock shkelin Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Në ndjekjen e re ndaj përdoruesve të Signal, vendi duket se po e shpërfill këtë vendim.

Ndërsa kontrolli demokratik është zbehur dhe qeverisja në stil emergjence është normalizuar, gjykatat po funksionojnë më pak si garanci dhe më shumë si mjete zbatimi.

Manipulimi i platformave dhe “inxhinieria e heshtjes”

Represioni digjital në rajon nuk kufizohet vetëm te aktorët shtetërorë apo lokalë. Ai mundësohet gjithashtu nga operacionet e paqarta të platformave të mëdha online.

Në Serbi, mediat e pavarura Danas, N1, Nova.rs dhe KTV Zrenjanin morën email kërcënues të koordinuar që “paralajmëronin” se llogaritë e tyre në rrjete sociale do të mbylleshin nëse vazhdonin kritikat ndaj presidentit. Kërcënimet u pasuan menjëherë nga sulme të koordinuara me botë që përmbytën llogaritë në Instagram me dhjetëra mijëra ndjekës të rremë, përfshirë median online Radar.

Meta reagoi duke fshirë përfundimisht llogarinë e Radar dhe duke pezulluar përkohësisht të tjera, përfshirë Nova.rs dhe VOICE, duke pretenduar shkelje të “standardeve të komunitetit”. Email të rremë më pas morën përgjegjësinë, duke lidhur qartë mbylljet me kritikat ndaj presidentit.

Kjo përfaqëson një formë “censure me ndërmjetës”, ku manipulimi artificial shkakton zbatim real nga platformat, duke heshtur zërat kritikë pa veprim të drejtpërdrejtë shtetëror.

Edhe llogaria në Instagram e Balkan Insight e BIRN-it u pezullua së fundmi pa shpjegim, përtej një reference të përgjithshme për shkelje të supozuara të standardeve.

Në mungesë të rregullimit në rajon, platformat mund të censurojnë në mënyrë arbitrare përmbajtje legjitime pa shpjegime transparente ose mekanizma efektivë ankese, duke i lënë gazetarët dhe aktorët qytetarë shumë të cenueshëm ndaj heshtjes së qëllimshme apo aksidentale. Në këtë mënyrë, në vend që të jenë ndërmjetës neutralë, platformat shpesh bëhen bashkëfajtore në “inxhinierinë e heshtjes”.

Megjithatë, “inxhinieria e heshtjes” nuk mbështetet vetëm te manipulimi i platformave. Rastet e regjistruara nga BIRN muajt e fundit tregojnë se aktorët qytetarë dhe gazetarët shpesh bëhen objektiv i sulmeve teknike dhe kërcënimeve të sigurisë.

Në fund të vitit 2025, think tank-u serb Qendra e Beogradit për Politika të Sigurisë pësoi mbi 10,000 sulme kibernetike, si dhe fushata phishing dhe imitimi digjital gjatë një konference të madhe sigurie, të lidhura me grupin hacker Forest Blizzard, të kontrolluar nga inteligjenca ushtarake ruse.

Në janar, një faqe e rreme në Facebook që imitonte lëvizjen Studentët në Bllokadë në Serbi u shfaq, duke krijuar rreziqe mashtrimi dhe dezinformimi që mund të minonin fushatat qytetare. Pjesëmarrës të shumtë në protestat studentore kundër qeverisë në Serbi janë përballur me sulme digjitale dhe survejim për më shumë se një vit.

Në dhjetor, media Radar dhe karikaturisti serb Dusan Petricic morën kërcënime me vdekje online që i referoheshin sulmeve ndaj Charlie Hebdo në Francë në vitin 2015. Në Shqipëri, gazetari Osman Stafa mori kërcënime anonime pas raportimit për kushtet në Spitalin Onkologjik në Tiranë. Në janar, gazetarja investigative malazeze Jelena Jovanovic u përball me ngacmime mizogjene për raportimet e saj, dhe autori u ndalua.

Ekspozimi i dështimeve sistemike përmes angazhimit qytetar dhe raportimit në interes publik po shkakton frikësim dhe represion, në vend të llogaridhënies.

Emëruesi i përbashkët

Pjesëmarrës në Samitin Botëror të Mbrojtësve të të Drejtave të Njeriut 2018 në Paris. Foto: Protectdefenders.eu

Represioni nuk vjen gjithmonë me tanke apo me mbyllje zyrtare. “Plani” nga Evropa Juglindore tregon se ai mund të vendoset gradualisht – përmes llogarive të hakuara, akuzave penale që maskohen si drejtësi, fshirjes algoritmike, instalimit të fshehtë të spyware-it dhe përpjekjeve për të shkatërruar reputacionin në masë.

Çfarë i bashkon këto raste në rajon? Objektivat: aktivistët e mjedisit, shoqëria civile, mediat e pavarura dhe institucionet kundër korrupsionit – pra, kushdo që sfidon përqendrimin e pushtetit në më pak duar.

Pse represion digjital? Sepse ofron atë që represioni i hapur nuk mundet: mohueshmëri, shpejtësi dhe shkallë. Ai u lejon shteteve dhe aktorëve të lidhur me to të heshtin kundërshtimin pa ndaluar zyrtarisht protestat, pa mbyllur formalisht mediat apo pa burgosur të gjithë të përfshirët, ndonëse Turqia duket se preferon paketën “gjithëpërfshirëse”.

Pyetja nuk është më nëse aktorët qytetarë mund ta përballojnë vetëm këtë presion. Nuk munden. Pyetja reale është nëse jemi të gatshëm ta trajtojmë represionin digjital të përhapur si atë që është – një sulm i drejtpërdrejtë dhe i koordinuar ndaj demokracisë dhe jo si defekte teknike, incidente të izoluara apo një efekt të pashmangshëm të jetës online.

Pa mbështetje të fortë dhe aktive për ata që janë në shënjestër, heshtja bëhet opsioni më i sigurt, dhe hapësirat për angazhim qytetar dhe llogaridhënie vazhdojnë të ngushtohen – në heshtje, algoritmikisht, një zë (digjital) më pak çdo herë.