Goditje apo efekte të tërthorta: Si do ta ndikojë lufta me Iranin Ballkanin Perëndimor?

Kur filloi lufta SHBA–Izrael kundër Iranit, qeveritë e Ballkanit Perëndimor evakuuan qytetarët e tyre nga pjesë të Lindjes së Mesme, ndërsa misionet diplomatike në rajon monitoruan nga afër situatën. Në një moment, shërbimet e sigurisë shqiptare u vunë në gatishmëri të lartë pas një raporti amerikan se një grup i lidhur me Iranin mund të kryente sulme terroriste ndaj objektivave amerikanë në vend, ndërsa Bullgaria njoftoi se Irani kishte paralajmëruar kundër lejimit të përdorimit të infrastrukturës së saj nga SHBA-ja për sulme ndaj Iranit.

Pas dështimit të bisedimeve të fundit diplomatike në Pakistan midis Iranit dhe SHBA-së, ka pasiguri nëse armiqësitë do të rifillojnë pasi të skadojë armëpushimi dyjavor, dhe afërsia e Ballkanit me Mesdheun Lindor ka rritur natyrshëm shqetësimet për efektet e mundshme të përhapjes së konfliktit.

Aktualisht, lufta nuk ka gjasa ta destabilizojë drejtpërdrejt Ballkanin Perëndimor, edhe pse situata mbetet e paqëndrueshme. Në vend të kësaj, rajoni do të përjetojë ndikim kryesisht të tërthortë, përmes ekonomisë, diplomacisë dhe çështjeve të sigurisë, më shumë sesa përmes përballjeve ushtarake. Edhe pse Ballkani ndodhet gjeografikisht afër Lindjes së Mesme, ekspozimi i tij kryesor ndaj konfliktit do të vijë në mënyrë indirekte përmes rritjes së çmimeve të energjisë, pozicionimeve diplomatike dhe mundësive të përhapjes së rreziqeve të sigurisë, dhe jo përmes pasojave të drejtpërdrejta ushtarake.

Efekti më i menjëhershëm i luftës për Ballkanin Perëndimor do të jetë ekonomik. Rajoni, si pjesa tjetër e botës, do të duhet të përballet me rritjen e çmimeve të gazit dhe naftës, të cilat tashmë po ndihen. Ekonomitë e Ballkanit Perëndimor mbeten të varura nga importet e lëndëve djegëse fosile. Si rrjedhojë, çmimet më të larta të energjisë do të ushtrojnë presion shtesë mbi ekonomitë që kanë pasur vështirësi në ngushtimin e hendekut të zhvillimit me BE-në.

Ekziston gjithashtu një problem lidhur me kapacitetet e magazinimit, pasi BE-ja ka vendosur objektiva që shtetet anëtare të mbajnë rezerva emergjente të naftës për 90 ditë – një objektiv që vendet jo-anëtare të BE-së në Ballkanin Perëndimor e kanë të vështirë ta përmbushin. Sipas një raporti të vitit 2025 nga Komuniteti i Energjisë i BE-së, rezervat e naftës në vende si Shqipëria dhe Bosnja e Hercegovina ishin të ulëta ose pothuajse inekzistente. Në kuadër të luftës në Iran, Serbia ka siguruar një marrëveshje të re tre-mujore për furnizim me gaz nga Rusia.

Së dyti, ekziston një dimension gjeopolitik. Lufta thjesht do të forcojë realitetin se Ballkani Perëndimor është periferia e botës euroatlantike. Gjatë 20 viteve të fundit, BE-ja është përballur vazhdimisht me kriza që nga kriza financiare globale, kriza e Eurozonës, krizat e migracionit dhe refugjatëve, pandemia COVID-19, lufta në Ukrainë, si dhe përçarjet dhe mosfunksionimet e brendshme të Evropës. Secila prej këtyre krizave e ka larguar më tej vëmendjen e BE-së nga Ballkani, ka forcuar qeverisjen joliberale dhe ka lejuar rritjen e ndikimit të fuqive jo-perëndimore. Lufta në Iran e largon edhe më shumë vëmendjen e Evropës nga rajoni, duke e bërë edhe më të ndërlikuar zgjerimin e BE-së, edhe për vende pararendëse si Mali i Zi dhe Shqipëria, ndërsa problemet e qeverisjes lokale mbeten të pazgjidhura.

Situata do të përkeqësohej edhe më shumë nëse lufta do të shkaktonte një krizë të re refugjatësh në Evropë. Edhe pse aktualisht nuk ka shenja të menjëhershme për një gjë të tillë, ajo mbetet një mundësi dhe sjell në kujtesë krizën e fundit të refugjatëve të vitit 2015. Pikërisht atëherë BE-ja filloi ta shihte Ballkanin Perëndimor më shumë si një zonë tampon kundër valëve të refugjatëve, sesa si një rajon kandidat për anëtarësim në të ardhmen. Kriza u dha mundësi udhëheqësve lokalë autoritarë të shkëmbenin bashkëpunimin e tyre në çështjet e migracionit me heshtjen e Evropës ndaj regresit demokratik. Çdo krizë e ardhshme e refugjatëve do ta forconte pothuajse me siguri mundësinë që ky skenar të përsëritej.

Udhëheqësit e Ballkanit Perëndimor pozicionohen

Dimensioni i tretë është ai diplomatik. Lufta me Iranin po i detyron tashmë vendet e Ballkanit të përcaktojnë qëndrimet e tyre ndaj konfliktit në zhvillim. Ashtu si gjatë debateve në OKB për luftën në Gazë në vitin 2023, qeveritë e rajonit po i përshtatin pozicionet e tyre në varësi të mosmarrëveshjeve rajonale dhe marrëdhënieve me fuqitë kryesore. Mali i Zi dënoi sulmet e Iranit ndaj vendeve të Gjirit, duke shprehur mbështetje për SHBA-në, por njëkohësisht bëri thirrje për deeskalim. Maqedonia e Veriut ishte pak më e hapur ndaj mbështetjes së SHBA-së, duke theksuar se diplomacia dhe frenimi duhet të ecin paralelisht.

Që nga rënia e komunizmit, Shqipëria ka mbajtur një qëndrim pro-Izraelit, duke reflektuar orientimin e saj më të gjerë drejt SHBA-së. Megjithatë, herë pas here, si në vitin 2023, ajo është detyruar të balancojë aleancën me SHBA-në me marrëdhëniet me partnerë të tjerë si BE-ja dhe Turqia. Sot, nuk ka më paqartësi. Në janar 2026, kryeministri shqiptar Edi Rama u takua me homologun e tij izraelit Benjamin Netanyahu në Jerusalem dhe mori ovacione në këmbë në parlamentin izraelit, Knesset. Rama është kritikuar brenda vendit për heshtjen ndaj vuajtjeve të palestinezëve.

Me shpërthimin e luftës me Iranin, Rama shprehu mbështetje për SHBA-në, Izraelin dhe vendet arabe. Shqipëria gjithashtu e ka shpallur Gardën Revolucionare Islamike të Iranit (IRGC) organizatë terroriste. Presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, mbështeti me entuziazëm sulmet amerikane ndaj Iranit, duke shkruar në rrjetet sociale se “ora e lirisë ka ardhur për popullin e Iranit”, duke riafirmuar kështu përsëri pozicionimin e Kosovës përkrah SHBA-së. Më herët, në janar 2026, Kosova, së bashku me Shqipërinë, iu bashkua Bordit të Paqes të Trump-it dhe të dy vendet kanë deklaruar së fundmi se do të dërgojnë paqeruajtës në Gazë si pjesë e iniciativës së paqes të udhëhequr nga SHBA.

Në Bosnjë dhe Hercegovinë, Milorad Dodik, lideri joformal i serbëve të Bosnjës dhe i entitetit të dominuar nga serbët, Republika Srpska, shkroi në X se “Republika Srpska do të qëndrojë fort përkrah miqve dhe aleatëve të saj në Izrael”, duke theksuar se Izraeli dhe Republika Srpska përballen me një “kërcënim të përbashkët ekzistencial të shkaktuar nga islami radikal”, ndërsa vlerësoi mbrojtjen që Donald Trump i bën qytetërimit judeo-kristian. Kjo qasje nuk lidhet vetëm me ndarjet e brendshme të Bosnjës, por edhe me politikën e vjetër të Dodikut për afrimin me Izraelin, që filloi në vitin 2012 kur ai e bëri Bosnjën dhe Hercegovinën të abstenonte në votimin e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së për njohjen e Palestinës si shtet jo-anëtar. Dodik gjithashtu ka lobuar pranë administratës Trump për heqjen e sanksioneve ndaj tij dhe në tetor 2025 administrata Trump i hoqi ato.

Serbia ndodhet në një pozitë diplomatike më të ndërlikuar. Si pjesë e politikës së saj të jashtme “multivektoriale”, Serbia ka tentuar të ekuilibrojë marrëdhënie të mira si me Izraelin ashtu edhe me palestinezët. Sot, Beogradi duhet të ekuilibrojë marrëdhëniet mes SHBA-së dhe Izraelit nga njëra anë dhe Iranit nga ana tjetër. Pas pritshmërive të pasuksesshme se Donald Trump do të përmirësonte ndjeshëm marrëdhëniet SHBA–Serbi, Beogradi sheh pak përfitim në përkeqësimin e marrëdhënieve me Uashingtonin për një konflikt ku ka ndikim të kufizuar.

Për qeverinë serbe, Izraeli dhe grupet e tij të lobimit janë kthyer në një nga kanalet e fundit të aksesit në administratën Trump. Kjo u shfaq edhe në pjesëmarrjen e zyrtarëve serbë në konferencat e Komitetit Amerikano-Izraelit për Çështje Publike (AIPAC) në vitin 2020 dhe 2026, si dhe në dërgesat e municioneve serbe drejt Izraelit. Së fundmi, Serbia, së bashku me vende të tjera të Ballkanit Perëndimor, u rreshtua me vendimin e BE-së për ta shpallur Gardën Revolucionare Islamike të Iranit (IRGC) organizatë terroriste. Gjatë një vizite të papritur në Emiratet e Bashkuara Arabe, partneri kryesor i Serbisë në botën arabe, presidenti serb Aleksandar Vuçiçdënoi sulmet iraniane ndaj vendeve të Gjirit. Në një nga lëvizjet më të habitshme, Serbia njoftoi gjithashtu se kompania izraelite e mbrojtjes Elbit Systems do të ndërtojë një fabrikë dronësh në territorin serb.

Serbia duhet gjithashtu të ketë parasysh Iranin, i cili nuk e njeh pavarësinë e Kosovës. Për këtë arsye, Serbia do të përpiqet të qëndrojë nën radar dhe me gjasë do të detyrohet të abstenojë gjatë votimeve për konfliktin në OKB dhe në institucione të tjera ndërkombëtare. Në përmbledhje, ndërsa malazezët dhe maqedonasit e mbështesin me kujdes SHBA-në dhe Izraelin, shqiptarët janë plotësisht të rreshtuar me ta, ndërsa serbët, pavarësisht një prirjeje të kujdesshme drejt Izraelit dhe SHBA-së, vazhdojnë t’I balancojnë marrëdhëniet dhe të mos mbajnë plotësisht vetëm një anë.

Rreziqet e përhapjes dhe shqetësimet e sigurisë

Së fundi, ekziston dimensioni i sigurisë. Mbetet një mundësi – por jo domosdoshmëri – që Ballkani të tërhiqet në rivalitetet e sigurisë së Lindjes së Mesme. Kjo buron nga afërsia e rajonit me Lindjen e Mesme, prania e objektivave të mundshëm si turistë izraelitë, investitorë dhe misione diplomatike, si dhe shërbime sigurie me përvojë të kufizuar në përballjen me konfliktet e Lindjes së Mesme. Në fakt, kjo ka ndodhur tashmë në vitin 2012, kur Hezbollahu, si përfaqësues i Iranit, kreu një sulm terrorist ndaj turistëve izraelitë në qytetin bullgar Burgas, në shenjë hakmarrjeje për vrasjet e shkencëtarëve bërthamorë iranianë dhe komandantëve të Hezbollahut.

Serbia dhe Bosnja dhe Hercegovina mund të bëhen zona të mundshme për tensione të tilla, duke pasur parasysh praninë historike të Iranit dhe ndjeshmëritë politike rajonale. Edhe Shqipëria mbetet e ekspozuar. Që nga viti 2013, ajo ka strehuar anëtarë të opozitës iraniane, grupit “Muxhahedinët e Popullit të Iranit” (MEK), një organizatë militante me strukturë të ngjashme me një kult. Prania e tyre ka kontribuar në rritjen e tensioneve mes Tiranës dhe Teheranit. Në vitin 2022, marrëdhëniet u përkeqësuan më tej kur Shqipëria ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Iranin pas akuzave se qeveria iraniane kishte kryer sulme kibernetike ndaj institucioneve shtetërore shqiptare.

Ekziston gjithashtu mundësia e sulmeve nga individë të radikalizuar që veprojnë si “ujq të vetmuar”. Në qershor 2024, një oficer i xhandarmërisë që ruante ambasadën izraelite në Serbi u qëllua në qafë me një hark, nga një agresor i cili më pas u vra nga forcat e sigurisë. Në vitin 2012, një boshnjak i besimit vehabi me pasaportë serbe qëlloi ndaj ambasadës amerikane në Sarajevë, përpara se të plagosej dhe të arrestohej nga autoritetet lokale. Konfliktet në Lindjen e Mesme mund të nxisin gjithashtu individë të radikalizuar dhe të përkeqësojnë tensionet ndërkomunitare në rajon.

Këto realitete të sigurisë kanë qenë një faktor i rëndësishëm në angazhimin e Izraelit me Ballkanin gjatë 15 viteve të fundit, së bashku me fushatën diplomatike për t’i shtyrë vendet e Ballkanit të jenë më të prirura ndaj Izraelit në lidhje me çështjen palestineze. Serbët dhe shqiptarët, si dy nga grupet etnike më të mëdha dhe më strategjike në Ballkan, kanë qenë bashkëbiseduesit kryesorë për qeverinë izraelite.

Në fund, lufta me Iranin përforcon realitetin se Ballkani Perëndimor mbetet në periferi të gjeopolitikës globale, duke u ndikuar më shumë nga pasojat indirekte sesa nga përballjet direkte. Popujt e rajonit kanë më shumë arsye të shqetësohen për korrupsionin dhe prirjet autoritare të qeverive të tyre sesa për sulmet ajrore SHBA–Izrael apo dronët iranianë. Beogradi, Sarajeva dhe Tirana mbeten gjithsesi më të sigurta se Teherani, Dubai apo Tel Avivi.

Opinionet e shprehura janë të autorit dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.