Lëvizja e Flamingove tha “Jo”, tani i duhet guximi për të thënë “Po”

Gjatë protestave që vazhdojnë në rrugët e Tiranës dëgjohet shpesh kënga Seven Nation Army. E shkruar nga White Stripes më shumë se 20 vjet më parë, kënga është zbërthyer dhe rindërtuar nga protestuesit shqiptarë.

Rifi i njohur, i përdorur nga protestues dhe tifozë futbolli në mbarë botën, shndërrohet në një ritëm techno. Fjalët origjinale zbehen. Dhe më pas, nga turma shpërthen thirrja: “Rama, jepe dorëheqjen!”

Është thirrje e zhurmshme dhe e zemëruar, e gëzueshme dhe e fuqishme.

Rikrijimi i këngës është një akt përvetësimi krijues: merr diçka që ekziston tashmë dhe e shndërron në diçka tjetër. Këtë bën protesta. Rimerr hapësirën publike. Rimerr gjuhën. Merr ndjesinë se asgjë nuk mund të ndryshojë dhe e shndërron në një turmë që këmbëngul se diçka duhet të ndryshojë.

Rivaliteti i pandryshueshëm mes kryeministrit Edi Rama të Partisë Socialiste dhe ish-kryeministrit Sali Berisha të Partisë Demokratike është i njohur për një brez që është rritur duke parë Tom and Jerry. Janë dy figura të mbërthyera në një përplasje politike të pafundme, gjithmonë duke ndjekur njëri-tjetrin, gjithmonë duke u rikthyer dhe, në njëfarë mënyre, duke mos u larguar kurrë nga skena.

Lëvizja e Flamingove ka nxjerrë në rrugë mijëra njerëz, kryesisht të rinj, të cilët refuzojnë ndarjet e vjetra partiake që kanë përcaktuar Shqipërinë gjatë pjesës më të madhe të jetës së tyre. Lëvizja e Flamingove po thotë: jemi lodhur duke parë të njëjtën shfaqje.

Kjo nuk është apati politike; është rraskapitje politike. Dhe ndoshta, çka është edhe më e rëndësishme, mund të jetë fillimi i diçkaje të re.

Por fillimet janë të rrezikshme, sepse vjen një pikë kur refuzimi i sistemit politik mund të shndërrohet në refuzim të vetë politikës. Dhe pikërisht këtu Lëvizja e Flamingove përballet me pyetjen e saj më të rëndësishme: çfarë ndodh pas Ramës?

Fakti që lëvizja ende nuk ka një përgjigje për këtë pyetje nuk do të thotë se Rama duhet të qëndrojë, as se Berisha duhet të rikthehet. Dhe sigurisht nuk do të thotë se Shqipëria duhet thjesht të presë që boshllëkun ta mbushë marka tjetër e njohur politike. Pyetja është e rëndësishme sepse lind pikërisht në momentin kur rendi i vjetër politik nuk bind më, ndërsa një rend i ri ende nuk është përfytyruar.

Ky është momenti kur një lëvizje proteste duhet të vendosë nëse dëshiron të ndryshojë njerëzit në pushtet apo marrëdhënien mes njerëzve dhe pushtetit. Këto janë dy revolucione krejt të ndryshme. I pari mund të ndodhë brenda natës. I dyti kërkon një brez të tërë.

Në rrugët e Tiranës, kjo pyetje ka kolonën e saj zanore. Seven Nation Army, himni sfidues i White Stripes i vitit 2003, është shndërruar nga protestuesit në një deklaratë të re kolektive kundërshtimi. Brezi i ri ka marrë një objekt të njohur kulturor dhe e ka bërë të vetin. Tani përballet me detyrën shumë më të vështirë për të bërë të njëjtën gjë me politikën.

Megjithatë, tundimi është që politika të ngatërrohet me politikanët. Dhe ky është një tundim i kuptueshëm. Kur një klasë politike lidhet me korrupsionin, klientelizmin, polarizimin dhe rraskapitjen, vetë politika fillon të duket e ndotur. Përfundimi më i lehtë është ta refuzosh të gjithën.

Por të refuzosh politikanët nuk është e njëjta gjë me të refuzosh politikën. Në fakt, nëse publiku e braktis politikën sepse është neveritur nga politikanët, ia lë atë pikërisht atyre që janë të gatshëm të mbushin boshllëkun.

Të thuash “jo” është vetëm fillimi

Një shoqëri nuk transformohet thjesht duke zëvendësuar sunduesit e saj. Ajo transformohet duke ndryshuar marrëdhënien e saj me pushtetin.

Kjo ide është shumë më e vjetër se politika moderne partiake. Më shumë se 2,500 vjet më parë, grekët e lashtë zhvilluan ide rrënjësisht të reja mbi qytetarinë. Polis-i nuk ishte thjesht një qytet, por një botë e përbashkët politike. Të ishe qytetar nuk do të thoshte thjesht të jetoje brenda një territori, por të merrje pjesë në vendimmarrjen për atë që ndodhte aty.

Qytetari nuk ishte pjesëtar i publikut; ishte aktor. Demokracia athinase ishte thellësisht përjashtuese sipas standardeve të sotme dhe nuk duhet romantizuar. Gratë, skllevërit dhe të huajt nuk kishin të drejta politike. Por ka diçka prej saj që ia vlen të rikthehet: ideja se jeta publike i përket publikut.

Politika nuk është diçka që ndodh diku tjetër, brenda ndërtesave të parlamentit, selive të partive apo studiove televizive. Politika ndodh kur njerëzit vendosin se e ardhmja e jetës së tyre të përbashkët është pjesërisht përgjegjësi e tyre.

Pikërisht kjo ide është në lojë sot në Shqipëri.

Është shumë e lehtë të thuash: “E urrej politikën.” Është shumë më e vështirë të thuash: “Do të mësoj mjaftueshëm për politikën që të marr përgjegjësi për atë që do të ndodhë më pas.” E para është një ndjenjë. E dyta është qytetari.

Karl Marx kuptoi diçka mbi ndryshimin politik: njerëzit nuk mund t’i ndryshojnë në mënyrë domethënëse strukturat që formësojnë jetën e tyre, nëse më parë nuk i kuptojnë ato.

Nuk është e nevojshme të pranosh përfundimet politike të Marx-it për të njohur forcën e këtij vëzhgimi. Publiku mund të zëvendësojë një qeveri pa u fuqizuar politikisht. Një parti e re mund të fitojë zgjedhjet pa krijuar një kulturë të re politike. Një revolucion mund të ketë sukses dhe përsëri t’i lërë njerëzit spektatorë të historisë së tyre.

Kjo është arsyeja pse edukimi politik ka rëndësi. Jo indoktrinimi. Jo rekrutimi partiak. Të rinjve nuk duhet t’u mësohet se cila ideologji është e saktë, por se kanë të drejtën dhe përgjegjësinë për të zhvilluar mendimin e tyre.

Kjo kërkon lexim. Kërkon debat. Kërkon histori. Kërkon të dëgjosh njerëz me të cilët nuk je dakord. Lexoni Aristotelin. Lexoni Hannah Arendt. Lexoni Marx-in. Lexoni Adam Smith-in. Lexoni Lea Ypin. Lexoni njerëz që kundërshtojnë njëri-tjetrin. Lexoni njerëz që ju vënë në siklet. Lexoni njerëz, politika e të cilëve nuk ju pëlqen.

Jo sepse diku në ato libra gjendet një zgjidhje e saktë politike që pret të zbulohet. Por sepse demokracia kërkon qytetarë të aftë për të gjykuar. Dhe gjykimi është si një muskul; duhet ushtruar.

Kjo është arsyeja pse më intereson më pak pyetja nëse Lëvizja e Flamingove është e majtë apo e djathtë, liberale apo radikale, proeuropiane apo anti-establishment. Këto pyetje do të vijnë. Një lëvizje që dëshiron t’i japë formë një vendi, herët a vonë do të duhet të vendosë se çfarë institucionesh dëshiron, çfarë shoqërie dëshiron të ndërtojë dhe çfarë beson se duhet të nënkuptojë liria në praktikë.

Nëse të rinjtë që protestojnë sot nuk fillojnë t’i bëjnë këto pyetje, dikush tjetër do t’u paraprijë me pyetjet dhe përgjigjet e veta. Gjithmonë do të ketë dikë të gatshëm për të mbushur një boshllëk politik.

Lëvizja e Flamingove nuk ka nevojë të shndërrohet në parti politike – nuk ka nevojë të zëvendësojë një fraksion politik me një tjetër. Asaj i duhet diçka më e vështirë: të bëhet politikisht kureshtare – aq kureshtare sa të pyesë se çfarë vjen pas zemërimit. Aq kureshtare sa të zbulojë se demokracia është rraskapitëse, se mosmarrëveshja është e pashmangshme, se kompromisi mund të ndihet si tradhti dhe se liria vjen bashkë me përgjegjësinë. Demokracia nuk është një produkt i përfunduar; është një praktikë.

Këtu Seven Nation Army bëhet më shumë sesa kolona zanore e një proteste. Fuqia e saj qëndron në faktin se mijëra njerëz njohin të njëjtin ritëm dhe më pas e bëjnë të tyrin. Kështu tingëllon fuqizimi – jo kur dikush të jep një zë, por kur zbulon se e ke pasur atë gjithmonë.

Brezi i Flamingove e ka gjetur zërin e tij dhe guximin për të pushtuar rrugën. Tani duhet të përcaktojë se çfarë dëshiron të thotë kur muzika të ndalet. Të thuash “jo” është një akt i jashtëzakonshëm politik, por është vetëm fillimi.

Më e vështirë është të thuash se për çfarë je. Çfarë lloj vendi? Çfarë lloj institucionesh? Çfarë lloj lirie? Çfarë lloj të ardhmeje?

Dhe më pas vjen pjesa më e vështirë: Kush do ta ndërtojë atë? Përgjigjja nuk mund të jetë gjithmonë “politikanët”. Nëse përgjigjja është gjithmonë “dikush tjetër”, atëherë asgjë thelbësore nuk ka ndryshuar.

Një protestë mund të rrëzojë një qeveri dhe zgjedhjet mund të largojnë një parti, por asnjëra prej tyre nuk mund t’i përgjigjet pyetjes se çfarë vjen më pas. Kjo përgjigje duhet të ndërtohet publikisht, përmes mosmarrëveshjes, pjesëmarrjes dhe imagjinatës politike.

Brezi i Flamingove ka treguar tashmë se mund të zërë një hapësirë publike dhe ta bëjë të vetën. Tani duhet të bëjë të njëjtën gjë me politikën. Revolucioni i parë është guximi për të thënë “jo”. I dyti është guximi për të thënë “po”.

Julia Alicka është punonjëse e kulturës dhe aktiviste sociokulturore me origjinë shqiptare, me bazë në Mannheim të Gjermanisë, si dhe anëtare e Këshillit të Migracionit dhe Komitetit të Kulturës të Mannheim-it.